vrijdag 17 april 2015

Klaassen en zijn vele nevenvormen in Duitsland

Een apart onderdeel van de Deutscher Familiennamenatlas (zie elders in dit blog) is het proefschrift van medewerker Kathrin Dräger uit 2011 dat de familienamen in kaart brengt die op de voornaam Nikolaus teruggaan. In 2013 is er een handelseditie gepubliceerd: Familiennamen aus dem Rufnamen Nikolaus in Deutschland.
In een degelijke inleiding wordt uitleg gegeven over materiaal en methodiek. Tevens wordt de cultuurhistorie van de persoonsnaam Nikolaus geschetst. Vervolgens worden systematisch de patroniemen die uit Nikolaus voortkomen behandeld met al hun structuurverschillen en klankvarianten. Wij kijken eerst naar de vorm die in Nederland het meest voorkomt: het patroniem Klaassen dat uit “Klaas’ zoon” is ontstaan. Het Nederlandse verspreidingsgebied van dit type sluit aan op het deel van Duitsland waar de vergelijkbare naamvormen het meest voorkomen. In taalkundig Duits:  “Vorwiegend im Westen von Deutschland verbreitet sind Kurzformen von Nikolaus mit Aphärese der Erstsilbe und Synkope der Mittelsilbe, bei denen der Diphthong der Endsilbe als Monophthong a erscheint.” Dat wil dus zeggen dat ook daar de naamvormen veel voorkomen waarin Ni- is weggehaald, Kolaus één lettergreep is geworden en de tweeklank -au- de éénklank -aa- is geworden: Klaas uit Nikolaus. Voor ons in het westen is de roepnaam Klaas eenvoudigweg uit de doopnaam Nicolaas ontstaan.

In een tabel worden de betreffende namen met hun aantallen in omliggende landen vergeleken, waarbij voor Nederland van de Nederlandse FamilienamenBank (NFB) gebruik is gemaakt. Maar aangezien de naamgeving zich aan landsgrenzen onttrekt is het natuurlijk jammer dat dit kartografische onderzoek nationaal georiënteerd is en het resultaat slechts op de kaart van Duitsland kan worden gepresenteerd.
Frappant is het aantal namen dat van Nikolaus is afgeleid of waarbij verondersteld kan worden dat daar sprake van is. In het variantenveld bij de naam Klaassen in NFB zijn ongeveer 250 varianten vergaard plus nog een aantal met een vraagteken. Maar de redacteur kan zijn varianten met dit boek stellig aanvullen, ook al houdt Kathrin Dräger bij veel namen een slag om de arm: “Familiennamen wie Kohl(e), Köhl(e), Koll(e), Köll(e), Kohlmann, Kollmann, Kölling und Kolling werden von vielen Autoren teilweise oder ausschliesslich als Patronyme zu Nikolaus gedeutet. Es liegen jedoch zahlreiche Konkurrenzen vor.” De familienaam Kool wordt in NFB dan ook niet eenduidig verklaard:

Rest ons de lezer te prikkelen met enkele namen die ook van Nikolaus zouden zijn. Of toch niet? Maar in ieder geval in dit boek onderzocht worden: Calis, Glaap, Glas, Gol, Gul, Klee, Kleemans, Klok, Kohlhaas, Kolman, Kusch, Kuhlmann, Lau, Lauer, Lessing, Labes, Laas, Loos, Los, Leis, Mix, Nissen, Nietzsche, Niels, Nielsen, Nickel, Niks, Nix.

Kathrin Dräger: Familiennamen aus dem Rufnamen Nikolaus in Deutschland.
Regensburger Studien zur Namenforschung, Band 7. Regensburg, Edition Vulpes.
2013, 285 p.
ISBN 978 3 939112 06 8

woensdag 8 april 2015

Dirkzwager, Aardoom & Pierneef

In de Nieuwsbrief van het Meertens Instituut wordt elke maand een publieksvraag behandeld. In het aprilnummer was het een familienaamkundige vraag:

'Dirkzwager' is een bekende Nederlandse achternaam. 'Janzwager', 'Pietzwager', 'Klaaszwager' enz. heb ik echter nog nooit gehoord. Ligt dat aan mij, of bestaan die namen inderdaad niet? En waarom dan niet? 

Het antwoord: nee, die namen bestaan niet. Waarom niet? Ja, waarom dan niet?
Hoe dan ook, de vraag was een goede aanleiding om eens in te gaan op dit type familienamen.
Zie hier.

vrijdag 3 april 2015

Paas-Eijtjes

Er zijn nogal wat liefhebbers van spelletjes met achternamen. Vooral wanneer mensen trouwen kunnen de achternamen samen een leuk spel spelen. In dit voorbeeld kunnen deze mensen hun lol op. Zeker zo vlak voor Pasen.

Op zondag 22 januari 1815 trouwden in het Noord-Hollandse Berkhout Lijsebeth Appel met Jacob Eijtjes. Of ze voor een appel en een ei trouwden is niet bekend, al is zondag meestal niet de dag waarop het trouwen gratis is. Deze vraag over kosten en waarde werd al voorafgespiegeld in de naam van de moeder van de bruid: Trijntje de Waard.

Voor wat betreft woordspelerigheid maakten de ouders van Jacob Eijtjes het nog bonter. Zij heetten namelijk Anna Paas en Pieter Eijtjes. Toch toepasselijk in deze tijd van het jaar.

Bron: www.WieWasWie.nl