vrijdag 8 juli 2016

Jihad

    
Men kan constateren dat de voornaam Jihad voor meisjes en jongens 15 jaar geleden in Nederland populairder was dan nu (vgl. NVB). Men mag veronderstellen dat de associatie van het woord met oorlog en terrorisme daaraan debet is. Dat Jihad een voornaam is realiseert niet iedereen zich die Jihad als Facebook-naam tegenkomt. Een Belgische staatssecretaris beging een uitglijder door iemand ervan te beschuldigen de naam Jihad te gebruiken. De NOS heeft met een aardig interview met de 20-jarige ouderenverzorgster Jihad uit Den Haag gereageerd. Jihad is trots op haar naam omdat ze de diepere betekenis ervan kent.
De term jihad die ten grondslag ligt aan de persoonsnaam en de negatieve connotatie die het woord gekregen heeft, duidt een veelzijdig Islamitisch begrip aan, dat juist om een positieve levensinstelling vraagt. Jihad komt voort uit het Arabische woord jhd dat 'streven' betekent, in het verlengde hiervan ‘strijd’, in het bijzonder de innerlijke strijd om als een correcte moslim te leven. Uit al te fanatieke geloofsijver komt echter weerstand en agressie voort, te meer als men in het nauw wordt gedreven. Het begrip jihad maakt derhalve een turbulente ontwikkeling door. Wie Jihad heet heeft het zwaar te verduren.
Jihad is ook een familienaam. Enkele immigranten uit het Midden-Oosten hebben met deze naam de Nederlandse nationaliteit gekregen (vgl. CBG | Familienamen). We hebben ook enkele spellingsvarianten, zoals Jihate, Jihadi, Al Jehadi, Jehat en Jiad.

vrijdag 13 mei 2016

Rob Rentenaar  (Alkmaar 23-9-1938 - Nivaa 9-5-2016)

Deze week ontvingen we het bericht dat de naamkundige Rob Rentenaar, die jarenlang hoofd is geweest van de afdeling Naamkunde van het Meertens Instituut, in Denemarken is overleden. Voor de oudgedienden in de naamkundige kring kwam dit bericht onverwacht. Na zijn pensionering in 2000 heeft hij zich definitief in het land van zijn vrouw, de Deense naamkundige Vibeke Dalberg, gevestigd. Nauwlettend hield hij zich via de google group van het Netwerk Naamkunde nog op de hoogte van wat er in Nederland speelde en liet tot voor kort nog per e-mail van zich horen. Eertijds fietste hij energiek voor zijn veldwerk heel Nederland door. Onbewust gingen we ervan uit dat hij tot in lengte der dagen over onze schouders zou meekijken. Menigeen zal Rob herinneren als een glunderende levensgenieter die in Vibeke zijn grote liefde had gevonden (op een naamkundecongres!). “Mijn geliefde man en beste vriend” staat er in de annonce en zó was het voor Vibeke.

Rob Rentenaar is nog van de dagen van Meertens, Blok en Voskuil - hij kwam in 1961 als student-assistent bij het Instituut. In 1964 werd de afgestudeerde historicus wetenschappelijk ambtenaar bij de afdeling Naamkunde en Nederzettingsgeschiedenis, waarvan hij vervolgens de leiding kreeg. Onder het directeurschap van D.P. Blok was deze afdeling een volwaardige poot van het instituut. Rob Rentenaar promoveerde in 1984 op het onderwerp Vernoemingsnamen in de toponymie. In 1995 werd Rob benoemd tot bijzonder hoogleraar Naamkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Internationaal had hij inmiddels ook aan de weg getimmerd en in 1996 werd hij als president gekozen van de International Council of Onomastic Sciences. Hij kon echter niet voorkomen dat Naamkunde in de Nederlandse academische wereld steeds verder in de marge werd gedrongen. Bij zijn afscheid van het Meertens Instituut in 2000 was Naamkunde al geen zelfstandige afdeling meer.
Het spreekt dat die neerwaartse ontwikkeling hem niet in de koude kleren is gaan zitten. Hij relativeerde zelf echter de aandacht voor zijn vakgebied. Schamper merkte hij op dat van al zijn publicaties de wie-is-wie-index op Het Bureau veruit het meest gelezen is.  Zijn humoristische gemoed liet vaker een sarcastische ondertoon doorklinken. Scherpzinnig bleef hij zijn commentaar leveren. Een van zijn laatste wapenfeiten in Nederland leidde onbedoeld tot een schandaal. Als lid van de Adviescommissie voor aardrijkskundige namen in Nederland sprak hij zich intern uit over de nieuwe gemeentenaam bij de fusie van Sassenheim, Voorhout en Warmond:

"Wat de naamgeving betreft van de nieuwe gemeente die ontstaat na de samenvoeging van Warmond, Voorhout en Sassenheim ben ik van mening dat wij erop moeten aandringen dat men voor de vorm Teilingen zal kiezen, aangezien deze met de huidige spellingconventies overeenstemt. Een combinatie -ey- komt in het huidige Nederlands niet meer voor en kan elders in het land alleen maar tot verwarring aanleiding geven. Ik vrees evenwel dat het kapsonesgevoel in de bewuste plaatsen de overhand zal krijgen over het gezonde verstand, wat er toe zal leiden dat we toch met de vorm Teylingen zullen worden opgescheept."

Hij kreeg gelijk, te meer omdat zijn opmerking gelekt was en zijn vrees voor het kapsonesgevoel van de raadsleden in het Leidsch Dagblad breed werd uitgemeten: “Dat de gemeente de naam met 'ey' wil spellen, duidt alleen maar op kapsones, aldus een van de adviseurs van het Meertens Instituut. [...]  Fractievoorzitter Van der Steur van de VVD ziet Teylingen na dit advies als een geuzennaam waarvan hij geen afstand meer wil doen.”

Met Rob is een van de laatste allround specialisten van een fascinerend vakgebied heengegaan, waarin onder andere taalkunde, letterkunde, geografie en geschiedenis samenkomen.

Leendert Brouwer

woensdag 23 maart 2016

Van Trump tot Samsom. Hoe sterk de namen van politici zijn of niet


Let Trump be Trump
of
Make Trump Drumpf again

Campagne voeren voor Donald Trump of Donald Trump bashen. Met zijn naam in focus. De eerste leus komt uit de koker van Corey Lewandowski, Trumps campagnestrateeg. De naam Trump versterkt zichzelf. De oproep om Trumps naam onderuit te halen komt uit het programma Last Week Tonight with John Oliver. Kijk deze aflevering terug en John Oliver maakt je duidelijk wat hij ermee bedoelt. De voorouders van Donald Trump komen uit Duitsland en Drumpf was een oudere naamvorm. Aan Drumpf kleeft een veel zwakkere gevoelswaarde dan aan de trotse naam Trump. Bij Drumpf denkt John Oliver aan het geluid van een duif die tegen een raam te pletter kwakt.

Olivers show kreeg wereldwijd aandacht. Een verslaggeefster van het programma Start! van BNN-Vara op Radio 1 (zondagochtend tussen 5 en 7!) benaderde me om naar aanleiding hiervan iets te zeggen over sterke namen. Ze wilde bovendien eens zien wat voor namen onze ministers en kamerleden hebben.
Nee, dacht ik meteen, wat voornamen betreft is er wel onderzoek gedaan naar de gevoelswaarde ervan, maar niet voor zover ik weet met betrekking tot achternamen. Ik kan daar dus niets over zeggen. Toch ben ik op het verzoek ingegaan en tussen de bedrijven door heb ik twee dagen over het onderwerp nagedacht voordat de reporter haar microfoon onder mijn neus kwam houden. Ondanks enkele haperingen was het een goed interview en het duurde een heel uur lang. Er valt zoveel te vertellen en te weten over familienamen! Maar ik had me natuurlijk moeten realiseren dat het slechts een item van een paar minuten zou zijn, en verknipt kon ik een paar zinnen uit het interview in het jongerenprogramma terughoren met het resultaat dat Henk Kamp gekozen werd als minister met de krachtigste naam. Dat zou niet mijn keuze geweest zijn, maar goed.

Er is in ieder geval iets van wat ik over de naam Trump heb gezegd te beluisteren. In Duitsland komt de familienaam Trump voor met de variant Trumpf. De naamvorm Drumpf komt niet voor, maar het kan zijn dat deze vorm bij Donalds overgrootouders in de tijd dat er geen standaardspelling was een keer genoteerd is. In Nederland hebben wij de klankvariant Tromp. De naam Tromp gaat terug op het zelfstandig naamwoord tromp en dat betekent ‘snuit’ en in associatie daarmee ‘toeter’; vandaar het woord trompet (uit het Frans) voor een toetervormig blaasinstrument. Je kunt dan met betrekking tot de achternaam denken aan een oorspronkelijke bijnaam voor iemand met een opvallende snoet, of aan een beroepsbijnaam voor een muzikant of een maker van blaasinstrumenten of trommels (want een tromp is ook een benaming voor een trommel); vergelijk de namen Tromper, Trompenaars en Trompslager. De beste verklaring is evenwel ontlening aan een huisnaam: de eerste naamdrager woonde in een huis genaamd de Tromp, met een uithangbord met een tromp erop. De naam van de zeeheld Maarten Harpertszoon Tromp wordt vergelijkbaar in verband gebracht met de scheepsnaam De Olifantstromp van het schip van zijn vader.
Dus, zo voegde ik er voor het radiopubliek aan toe, je zou kunnen zeggen dat Donald Trump zijn naam eer aandoet door zich met trompgeschal en -geschetter een weg te banen.


Hij vindt zelf dat hij een sterke naam heeft, en als hij dat zegt vinden zijn supporters dat ook. Let Trump be Trump. Een achternaam kan sterk of zwak zijn, gunstig of ongunstig, karakter hebben of saai zijn, een positieve of een negatieve uitstraling hebben. Wat is de definitie van een sterke naam? Ik heb een tweedeling geformuleerd. De gevoelswaarde van een naam kan van de betekenis afhangen of van de klankwaarde. Veel krachtige achternamen hebben een transparante betekenis die voortkomt uit een notie van mannelijkheid, zoals namen als Sterk, Klinkhamer, Bolwerk, De Kogel, De Leeuw, Keizer, Majoor, Manshanden. In het interview noemde ik ook De Man als zo’n naam met de opmerking dat ik de niet zo stoere naam ‘t Mannetje sympathieker vind, omdat die net als de mooie naam Maan ontleend is aan de huisnaam met uithangbord “’t Mannetje in de Maan”. Ik schrijf het nu maar op, want terug te horen is het niet.
Niet iedereen zal blij zijn met zo’n krachtige naam. Als je De Reus heet en 1.60 m. bent, ga je gebukt onder de ironie.

Daarnaast zijn er namen die een sterke indruk maken, omdat ze goed klinken zonder dat je er per se een bekende woordbetekenis aan hoeft te verbinden. Dat kunnen korte krachtige namen zijn zoals Boom, Koot, Blok, Balk, Haak, Ruis, Snoei, Steen, Dam, Bos. De sterkte van zo’n korte achternaam is echter afhankelijk van de afmeting van de voornaam. Met een twee- of drielettergrepige voornaam is de naam zwakker of minder scherp dan met een eenlettergrepige voornaam. Allicht telt ook de klankwaarde van de afzonderlijke letters mee. Het is fonologisch te verklaren dat namen die met plofklanken of plosieven beginnen agressiever zijn dan namen met glijklanken: Tas klinkt harder dan Jas. Namen die met een consonantencluster (medeklinkerstapeling) beginnen hebben ook een sterk voorkomen. Bijvoorbeeld namen die met Str- beginnen, zoals Stengholt, Strijbos ... je zult op het middenveld tegen Kevin Strootman opbotsen! voegde ik er aan toe (maar niet in de uitzending). Staccato namen en namen met een ferm ritme ... het spreekt eigenlijk vanzelf wat sterk is en wat niet. En over vele namen is men het oneens.

We gingen de ministerposten af om zonder politieke voorkeur te bepalen wie er sterk of zwak is. Rutte zou met een -n erachter sterker in zijn schoenen staan en Asscher heeft die hinderlijke -ch- waardoor men Asjer zegt in plaats van Asser. Ambachtelijke types zitten erbij: Timmermans, Schippers, Bussemaker, al zou Jet met haar naam in de betekenis ‘geweermaker’ meer op Defensie thuis zijn. Verzorgend: Plasterk - een pleister op de wonde (in het Poolse origineel). Poëtische ministers hebben we. Ploumen en Dijsselbloem (al zitten er stekels aan). Te veel van het goede: Schultz van Haegen-Maas Geesteranus. Bert Koenders stroopt koen zijn mouwen op. En dan hebben we de onverzettelijken met een korte voornaam en een korte achternaam: Henk Kamp en Stef Blok. De laatste zou ik als krachtigste verkiezen boven Henk Kamp. Men vreest dat het straffe karakter van zijn naam met zijn beleid als Minister van Wonen overeenstemt.
We wierpen nog een blik op de namenlijst van de Tweede Kamerleden. Nu werd me de vraag gesteld wie ik het sterkst vond. Tja. Ik dacht aan Samsom; met Samson of Simson hebben we een bijbelse personage met fysieke kracht. Maar dat zachte emmetje aan het eind van Diederiks naam in plaats van een scherpe -n verweekt zijn naam. Bovendien associeerde mijn interviewster de naam met Samson, de speelgoedhond van Gert.
Het duizelde me van de kamerledennamen, ongeveer 150 geloof ik. Toen viel mijn oog op de naam Koolmees*. Zo zou ik wel willen heten. Dan maar niet zo sterk.
--- Leendert Brouwer

* Wouter Koolmees, sinds 2010 lid van de Tweede Kamer voor D 66.


Rembrandt: Simson bedreigt zijn schoonvader.

woensdag 2 december 2015

De schrijfwijze van de toponiemen in Caert Thresoor

We schrijven Oisterwijk hoewel we deze Brabantse plaatsnaam als Oosterwijk moeten uitspreken. Er zijn daar meer plaatsen met -oi- in plaats van -oo-. Goirle schrijf je zo, maar spreek je als Goorle uit. Het is een oud spellingsgebruik om een -i- ter verlenging van de -o- te schrijven. De spelling van het Nederlands is inmiddels gestandiseerd volgens de spellingswet; we schrijven -oo- in gesloten lettergrepen. Dat er ook een spellingscommissie is ingesteld om de plaatsnamen aan de spellingsregels aan te passen, weten maar weinigen. Die spellingshervorming van de aardrijkskundige namen heeft immers nooit plaatsgevonden. De bevolking waakt over zijn plaatsnamen als over zijn eigendommen. In een zeldzame editie van de Bos-atlas zijn de namen gedrukt zoals ze zouden hebben moeten zijn.

Klik aan voor vergroting
Het kartografisch tijdschrift Caert Thresoor heeft een themanummer gewijd aan het 200 jarig bestaan van de Topografische Dienst. De boeiende geschiedenis van de spelling kunnen we lezen in een artikel over de plaatsnamen op de kaart:

Nico Bakker, Jasper Hogerwerf & Ferjan Ormeling:
Toponymie op Nederlandse topografische kaarten vanaf 1800.
In: Caert-thresoor. Tijdschrift voor de geschiedenis van de kartografie in Nederland.
2015, jrg. 34, nr. 4, p. 188-197.

woensdag 1 juli 2015

Tour de France - de bijnamen

Rob Tempelaars, medewerker van het Instituut voor Nederlandse Lexicologie (INL) met een passie voor bijnamen, heeft ze verzameld: de bijnamen van de coureurs. We kunnen de lijst als gelegenheidswoordenboekje vinden en eventueel aanvullen op de site van het INL: Bijnamenboekje Tour de France 2015.

Op zaterdag 4 juli gaat de Tour de France in Utrecht van start met een proloog en op zondag 26 juli komen de renners in de laatste etappe over de finishlijn in Parijs. Ter gelegenheid van de Tour de France 2015 verschijnt in de reeks 'Gelegenheidswoordenboekjes' een overzicht van bijnamen van de deelnemende wielrenners, samengesteld door ANW-redacteur Rob Tempelaars. Zo kunt u alvast wat in de stemming komen voor een de grootste sportspektakels van het jaar.
Mist u bijnamen in dit overzicht of kent u verklaringen voor de gegeven bijnamen? Geef ze dan aan ons door! Verstuur een tweet met de hashtag #TDFbijnaam of mail naar secretariaat@inl.nl


Ik zie dat er ook één bij is met de bijnaam die ik vroeger had: Yogi als bijnaam voor Ian Stannard, vernoemd naar Yogi Bear, omdat hij zo sterk is. Nou, was Yogi Bear echt zo sterk? Ik werd ook (in tweede instantie) naar deze tekenfilmfiguur vernoemd, niet omdat ik zo sterk was of op hem leek, maar omdat mijn oma mij altijd Jochie noemde. Die bijnaam werd in de buurt veramerikaniseerd!
- Leendert Brouwer

dinsdag 16 juni 2015

Rowwen Hèze: familienamen in Noord-Limburg

Door Meertens-collega Leonie Cornips, die bovendien hoogleraar Taalcultuur in Limburg is, werd ik gevraagd om met een artikel bij te dragen aan een boek over de Noord-Limburgse muziekgroep Rowwen Hèze. De band die het Limburgs uitdraagt door in streektaal te zingen bestaat 30 jaar. Nou, ik begon er maar eens mee de achternamen van die gasten onder de loep te nemen. En zo was ik al met het artikel bezig. Want het bleek al gauw dat je, zonder iets van Rowwen Hèze te weten, aan de namen kunt zien waar ze vandaan komen. Nu maken de muzikanten er geen geheim van uit America te komen, het dorpje aan de rand van de heidestreek De Peel, maar het is toch bijzonder dat je door hun namen te determineren je onvermijdelijk bij de gemeente Horst uitkomt, waar America toe behoort. Dat heb ik dus in het artikeltje laten zien. Een prachtig boek heb ik er aan overgehouden.

Op de laatste bladzij van het artikel is een top 50 van de familienamen in Nederland gegeven, naast de top 50 in De Peel en in Horst.

Met permissie van de uitgever is het artikel hier uit het boek overgenomen: Rowwen Hèze, geworteld in America,
- Leendert Brouwer

Leonie Cornips & Barbara Beckers (redactie): Het dorp en de wereld. Over 30 jaar Rowwen Hèze.
Nijmegen, Vantilt, 2015, ISBN 9789460042027.


woensdag 3 juni 2015

What's in a name

Onder deze noemer portretteert fotografe Saskia Aukema mensen die op enig moment in hun leven hun naam hebben veranderd, of die dat incidenteel doen, en noteert daarbij hun verhalen. ‘Namen zijn zo’n beetje de enige woorden in de taal die je helemaal zelf voor het kiezen hebt’, aldus Aukema. ‘Een tafel is een tafel, maar je kindje kun je noemen zoals je zelf wilt. Of dat kindje zich zal ontpoppen tot een extravert of een verlegen persoon? Of het moslim of een christen wordt, of helemaal niks? Fijnzinnig of stoer? Of het de klanken van zijn naam zal waarderen? Je weet het allemaal niet. Wie een nieuwe naam kiest voor zichzelf weet wél heel goed wie hij is, en ook: wie hij niet meer zou willen zijn. Zoals het geven van een geboortenaam het begin markeert van een nieuw leven, zo doet het aannemen van een nieuwe naam dat vaak ook. Je zegt ermee: vanaf vandaag ben ik een nieuw persoon. Vanaf nu ben ik een Jolanda!’ Te zien in de foto-expositie ‘Crossings’, 5 juni t/m 27 juni 2015 in MLB Galerie, Witte de Withstraat 32a, Amsterdam. Openingstijden vrijdagen en zaterdagen 12.00 tot 18.00 uur. Zie ook de website van Saskia Aukema: zazquia.nl.

Trouw 30-5-2015